Nú mǐ zán xókwín "toilet" égbé ɔ, é nɔ cí xókwín e è nɔ zán ayihɔngbe ayihɔngbe é ɖé ɖɔhun-e mǐ nɔ nɔte bo nɔ kàn nǔ byɔ ɛ hwɛhwɛ ǎ é ɖɔhun. Amɔ̌, xókwín égbé tɔn enɛ nyí xókwín gudogudo tɔn e è zán dó wlan nǔ dó nǔ e ɖò taji nú gbɛtɔ́ lɛ sín xwè afatɔ́n mɔkpan ɖíe é mɛ é.
Bo na do yigbe nu nukanbyɔ ɔ "Etɛ wɛ e nɔ ylɔ ɖɔ wǔjɔmɛtɛn ɖo nukɔnmɛ?," mi ɖo na gbɔn tomɛyiyi hwexónu tɔn lɛ mɛ, gbè ɖyɔɖyɔ lɛ mɛ, kpodo linlin e mɛ lɛ nɔ ɖó dó mimɛ̌jininɔ wu lɛ é kpo mɛ-bo na mɔ lee togun lɛ nɔ ylɔ (bo nɔ kpɔ́n) nǔ taji enɛ gbɔn é.
Sivilizasiɔn hwexónu tɔn lɛ: "Toilettes" Nukɔntɔn lɛ kpo Nyikɔ Yetɔn lɛ kpo
Cobonu xókwín "wǔjɔmɛ" ɔ na tíìn ɔ, gbɛ̌ta nukɔntɔn lɛ bló tuto hwɛɖiɖɔ tɔn taji lɛ-bɔ ye ɖó xókwín ɖokpo géé nú xɔgbigbá enɛ lɛ, bɔ hwɛhwɛ ɔ, ye nɔ cá kàn xá azɔ̌ yetɔn alǒ lee ye bló gbɔn é.
1. Mɛzopotamíi kpo "Cesspit" kpo (3000 J.H.M.)
Nǔ e è nɔ zán dó hɛn mɛ ɖó mimɛ̌ jí lɛ é ɖokpo wɛ nyí Mɛzopotamíi hwexónu tɔn (Irak-égbé tɔn), ɖò xwè 3000 J.H.M. Xwé dɔkunnɔ lɛ kpo xɔ e mɛ mɛ bǐ nɔ nɔ lɛ é kpo nɔ ɖó tɛnmɛ kpɛví kpɛví e è sú lɛ é, bɔ ye nɔ cá kàn xá dotɔ e ɖò ayikúngban glɔ́ bo nɔ bɛ́ nǔ kwijikwiji lɛ é. È nɔ ylɔ dotɔ enɛ lɛ ɖɔ .dotɔ(sín Latɛ́ɛngbe mɛɖó te, tinmɛ tɔn wɛ nyí "ɖó tɛnmɛ"), xókwín e è kpó ɖò zinzan wɛ kaka jɛ égbé bo na dó tinmɛ fí e è nɔ bɛ́ nǔ kwijikwiji lɛ ɖó ɖò ayikúngban glɔ́ é. Ye gbɔn vo nú wǔjɔnú égbé tɔn lɛ, ɖó ye nɔ ganjɛ nǔ e nɔ dɔn nǔ lɛ wá ayikúngban jí é wu hú sin, amɔ̌, nǔ taji ɖokpo ɔ wɛ ye nɔ wà: ye nɔ ɖè gbɛtɔ́ lɛ ɖó vo nú nǔ kwijikwiji yetɔn lɛ.
2. Ejipu hwexónu tɔn kpo "Azɔwanú e mɛ è nɔ lɛwu ɖè é" kpo.
Ðò Ejipu hwexónu tɔn ɔ, mimɛ̌jininɔ nɔ cá kàn tawun xá sinsɛn, bɔ mɛ nukúnɖeji lɛ nɔ zán nǔ e è sɔ́ jǐ, bo cí azinkpo- ɖɔhun, bɔ dogbó lɛ nɔ kɔn dó gannu lɛ alǒ dotɔ lɛ mɛ é. È nɔ ylɔ nǔ enɛ lɛ ɖɔ "wǔjɔmɛzɔ́watɛn lɛ" ǎ (xókwín e ma na tíìn nú xwè afatɔ́n mɔkpan ǎ é) loɔ, è nɔ ylɔ ye hwɛhwɛ ɖɔ .wǔsláslá sín azinkpo lɛ (sesh) alǒ "azinkpo gǔdo tɔn lɛ" kpowun. È nɔ ɖè sìn sín gannu e ɖò ye glɔ́ lɛ é mɛ hwɛhwɛ bo nɔ ɖi ye, bɔ enɛ xlɛ́ nukúnnúmɔjɛnǔmɛ Ejipu tɔn e yì nukɔn dó mimɛ̌jininɔ wu ɖò hwenɛnu é.
3. Hlɔma hwexónu tɔn: "Latrine" kpo "Forica" kpo.
Hlɔmanu lɛ ɖyɔ mimɛ̌jininɔ mɛ lɛ tɔn kpo wǔjɔmɛzɔ́ ɖaxó ɖaxó e è nɔ ylɔ ɖɔ .Foricae(ɖokpo:Forica). Hwɛ enɛ lɛ e è sɔ́ awinnya dó bló bɔ è nɔ mɔ ɖò toxo ɖé lɛ mɛ ɖi Hlɔma kpo Pompéi kpo é nɔ ɖó zinkpo e è sɔ́ awinnya xɔ akwɛ dó bló lɛ é ɖò tlɛnmɛ ɖò tɔ̀ e nɔ sà gbɔn tɔ̀ mɛ lɛ é jí, bɔ ye nɔ bɛ́ nǔ kwijikwiji lɛ sín toxo lɛ mɛ. Xókwín "forica" ɔ na ɖibla gosin Latɛ́ɛngbe mɛ .fɔsi, tinmɛ tɔn wɛ nyí "kɔ́xota"-ɖó wǔjɔmɛzɔ́watɛn nukɔntɔn lɛ nɔ ɖò xwé lɛ sín kɔxota hwɛhwɛ. Hlɔmanu lɛ lɔ nɔ zán xókwín ɔ .wǔsláslá(sín hwenɛnukɔ́zùn, "to wash") nú wǔjɔnú kpɛví kpɛví e mɛɖesunɔ tɔn lɛ é, xókwín e wá huzu "latrine" ɖò Glɛnsigbe mɛ bɔ è kpó ɖò zinzan wɛ ɖò ahwanzɔ́ lɛ mɛ alǒ ɖò kɔ́xota égbé é.
Xwè Tɛntin Tɔn jɛ Hwenu Egbé Tɔn Nukɔntɔn lɛ Jí: Nyikɔ lɛ kpo Linlin lɛ kpo Ðyɔɖyɔ
Ee Axɔsuɖuto Hlɔma Tɔn j’ayǐ gudo é ɔ, tuto mimɛ̌jininɔ tɔn lɛ jɛ dò ɖò Elɔpu, bɔ xógbe e è nɔ zán dó klɔ́ wǔjɔmɛzɔ́ lɛ é huzu xógbe e ma ɖò sɛ́n ji ǎ lɛ é (bɔ hwɛhwɛ ɔ, ye nɔ lɛ́ nyí xókwín e ma sɔgbe ǎ lɛ é) bo nɔ xlɛ́ lee è bló ye gbɔn bɔ é bɔkun, bo ma ka nɔ lɛ́ klɔ́ mimɛ̌jininɔ ǎ é.
Awu ɖaxó
Ðò xɔ ɖaxó ɖaxó lɛ kpo xɔ ɖaxó ɖaxó lɛ kpo mɛ ɖò hwexónu ɔ, wǔjɔmɛzɔ́watɛn e è nɔ zán ɖò fí bǐ é wɛ nyí "garderobe"-xɔ kpɛví ɖé alǒ xɔ kpɛví ɖé bo nɔ gosin xɔta aga tɔn lɛ jí bo nɔ yì tɔdo ɔ mɛ alǒ dotɔ e ɖò dò é ɖé mɛ. Xókwín ɔ gosin Flanségbe xóxó ɔ mɛ .jikpa-awu, tinmɛ tɔn wɛ nyí "avɔ hɛntɔ́"-kanlin e kpaca mɛ é ɖé, ɖó mɛ lɛ nɔ hɛn awu lɛ ɖó garderobes mɛ hwɛhwɛ bo na dó nya xɛví lɛ (avɔkanfún sín wǎn syɛnsyɛn ɔ nɔ glɔ́n ali nú nǔvínúví lɛ).
Privé
Ðò xwè kanweko 16gɔ́ ɔ mɛ ɔ, xókwín "privy" (è gosin Latɛ́ɛngbe mɛmɛɖesunɔ tɔn, "privé") wá huzu nǔ e è nɔ yí wǎn na é nú wǔjɔnú kpɛví kpɛví e ɖò kɔ́xota bo ɖò súsú lɛ é. É tɛɖɛ̌ lee fí ɔ na nyí mɛɖesunɔ tɔn gbɔn é jí, bɔ nǔ taji ɖé wɛ nyí nǔ e nɔ ɖu ayi mɛ nú mɛ lɛ é hwenu e gbɛtɔ́ lɛ jɛ jlɛ̌jininɔ jí sɔ́ ayi ɖó jí hugǎn é.
Xwé Azɔ̌xɔsa tɔn
Xókwín e è nɔ zán ɖò xwè kanweko 17gɔ́ ɔ mɛ é ɖé wɛ nyí "xɔ e mɛ è nɔ w'azɔ̌ ɖè é" nú wǔjɔnú e ɖò xɔ mɛ lɛ é alǒ ee ɖò xɔ mɛ lɛ é akpáxwé ɖé lɛ ɖò dɔkunnɔ lɛ sín xwé lɛ gbè, bo nɔ sɔ́ tɛn ɔ dó ɖó nǔ e è nɔ zán é ɖé (é ma nyí nǔ ɖagbe ɖé ǎ ɔ) ɖò gbɛzán ayihɔngbe ayihɔngbe tɔn mɛ.
"Toilet" sín jiji: Lee Flanségbe ɖé yí tɛn tɔn gbɔn é
Xókwín "toilet" e mǐ nɔ zán égbé é ɖó dodónu ɖagbeɖagbe ɖé bo kpaca mɛ-e lín dó xóɖóxámɛ tɔn égbé tɔn ɔ xá nǔ kwijikwiji lɛ é. Flanségbe mɛ wɛ é gosin .wǔsláslá, ee ɖò bǐbɛ̌mɛ ɔ, é nɔ dó gesí "avɔ kpɛví" alǒ "avɔkanfún" e è nɔ zán dó jla nǔ ɖó é. Hwenu ɖò yiyi wɛ é ɔ, .wǔslásláevolué bo na dó tinmɛ nǔ e è nɔ bló bo nɔ sɔnǔ bo nɔ lɛ́ bló nǔ lɛ ɖó é bǐ (lin tamɛ dó xógbe "tavo wǔjɔmɛ tɔn" jí nú nǔ vɔ̌tɔ́ ɖé).
Ðò xwè kanweko 18gɔ́ ɔ mɛ ɔ, ee nǔ e nɔ hɛn mɛ ɖó mimɛ̌ jí ɖò xwégbe lɛ é jɛ ɖagbe jí é ɔ (ɖó mɛ e bló wǔjɔmɛzɔ́watɛn nukɔntɔn ɔ ɖò 1596 é wutu-bɔ ɖò nukɔnmɛ ɔ, Thomas Crapper, ee bló bɔ nǔsisɔ sín tuto lɛ gbakpé bo lɛ́ jlaɖó é ɔ), xókwín "wǔsláslá" ɔ jɛ huzuhuzu jí.
Xwédo dɔkunnɔ lɛ jɛ xɔ kpɛví kpɛví e sɛkpɔ xɔ e mɛ è nɔ dɔ́ lɛ é gɔ́ nú xɔ e mɛ è nɔ dɔ́ lɛ é jí bo na dó jla nǔ ɖó-bɔ hwɛhwɛ ɔ, xɔ enɛ lɛ nɔ ɖó wǔjɔnú mɛɖesunɔ tɔn ɖé. Hwenu ɖò yiyi wɛ é ɔ, xɔ ɔ sín nyikɔ ("toilet") wá cá kàn xá nǔ e è nɔ zán é ɖesu. Ðò xwè kanweko 19gɔ́ ɔ mɛ ɔ, ee wǔjɔmɛzɔ́watɛn lɛ ɖò xwé lɛ gbè kpo fí e mɛ lɛ nɔ kplé ɖè lɛ é kpo mɛ é ɔ, "wǔjɔmɛzɔ́watɛn" ko ɖyɔ xókwín xóxó lɛ ɖi "garderobe" kpo "privy" kpo ɖò Glɛnsigbe ayihɔngbe ayihɔngbe tɔn mɛ bǐ mlɛ́mlɛ́.
Etɛwu Tan Enɛ ka Ðò Taji?
Nukúnnúmɔjɛnǔmɛ e è ɖó dó wǔjɔmɛzɔ́watɛn ɔ sín nyikɔ wu é ɖɔ nǔ hú tan gbè tɔn ɖé nú mǐ-é xlɛ́ lee gbɛtɔ́ lɛ nɔ kpɔ́n mimɛ̌jininɔ, mɛɖesunɔ sín nǔ lɛ, kpo hudo gbɛtɔ́ tɔn lɛ kpo gbɔn ɖò hwenu e wá yì é mɛ é. Sín "forica" Hlɔmanu lɛ tɔn (tɛnmɛ e mɛ bǐ nɔ kplé ɖè é) jí kaka jɛ "garderobe" hwexónu tɔn ɔ jí (nǔ e è nɔ zán ɖò xɔ ɖaxó ɔ mɛ é ɖé) jí kaka jɛ "toilet" égbé tɔn jí (nǔ e ɖò dandan nú mɛɖesunɔ, ɖò xwégbe é), nyikɔ ɖokpo ɖokpo nɔ ɖè huzuhuzu e ɖò nǔnywɛ xwitixwiti, aca, kpo nǔjɔnǔ lɛ kpo mɛ é xlɛ́.
Égbé ɔ, mǐ sixu sɔ́ xókwín "toilet" ɔ dó mɔ nǔ e ma ɖò taji ǎ é-amɔ̌, tomɛyiyi tɔn sín xókwín Flanségbe tɔn e nɔ hɛn mɛ ɖó mimɛ̌ jí é ɖé mɛ bo wá huzu xókwín e nɔ zán ɖò gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ é ɖé mɛ é nyí flínflín ɖé dó lee xókwín yaya hugǎn lɛ tlɛ ɖó tan ɖagbeɖagbe e è ma ɖó nukún tɔn ǎ lɛ é gbɔn é wu. Hweɖevonu e a na zan wǔjɔmɛzɔ́ ɔ, a sixu lin tamɛ dó xókwín tɔn hwexónu tɔn lɛ jí: "forica" ɖé ɖò Hlɔma, "garderobe" ɖé ɖò xɔ ɖaxó ɖé mɛ, alǒ "cesspit" klewun ɖé ɖò Mɛzopotamíi-ye bǐ wɛ dɔn we wá xókwín e mǐ tuùn égbé é mɛ.
